“Yirmisinde komünist olmayanın kalbi yoktur, kırkında hâlâ komünist olanın aklı yoktur.”
Bu cümle kimi zaman gülümseten bir nükte, kimi zamansa ideallerin zamanla buharlaşmasını meşrulaştıran bir özdeyiş olarak tekrarlanır. Bernard Shaw’a atfedilen ama pek çok farklı ağızdan da duyulan bu söz, aslında insanın idealleri ile hayatın gerçekleri arasında sıkışmışlığını tarif eder. Fakat asıl mesele şudur: Bu söz, bize bir yaşanmışlığı mı anlatır, yoksa sistemin bizden beklediği bir uzlaşının süslü bahanesi midir?
Gençliğin Ateşi: İdeallerin Saflığı
İnsan hayatının ilk evreleri, genellikle daha büyük bir bütünün içinde kaybolmamayı hedefleyen bir direnişle şekillenir. Yirmili yaşlar, insanın dünyayı değiştirme arzusu, adaletsizliğe başkaldırısı ve eşitlik idealleriyle yoğrulduğu dönemdir. Bu dönem, Platon’un “devletin adaletle kurulması” fikrinden, Marx’ın “üretim araçlarının halkın eline geçmesi” tezine kadar, düzenin kökten sorgulandığı zaman dilimidir. Kalp, vicdanla birlikte atar. Ve bu vicdan, sistemin sessiz kalmamızı istediği yerde bağırmayı seçer.
Ancak ne zaman ki hayat, kredi kartı ödemeleri, kariyer basamakları ve aile geçindirme sorumluluklarıyla çevrelenir; işte o zaman sistem, bireyin ruhuna daha sıkı sarılır.
Kırklı Yaşlar: Gerçekliğin Pençesinde İrade
Kırklı yaşlar, Aristoteles’in deyimiyle “pratik aklın” hüküm sürdüğü dönemdir. Artık dünyayı değiştirmekten çok, o dünyada bir yer edinmek öncelikli hâle gelir. Bu değişim bazen farkında olunmadan gerçekleşir; bazen de geçmişteki “çocukça hayaller” olarak adlandırılır.
Ama asıl soru şu: Akıl mı gelişmiştir, yoksa yorgun düşen kalp mi aklın ardına saklanmıştır?
Siyasetin içinden gelenlerin çoğu bilir ki sistem, zamanla seni dönüştürür. İlk başta karşı çıktığın ne varsa, sonunda onunla uzlaşmaya mecbur kalırsın. Ve her uzlaşma, biraz daha susturur içindeki genci. Bu noktada idealizmin yıkımı, sadece bireysel bir dönüşüm değil, toplumsal belleğin de erozyonudur. Michel Foucault’nun “iktidarın mikro düzeyde işleyişi” dediği şey, tam da budur: Dışarıdan bir baskı olmadan, bireyin kendi kendine boyun eğmesi.
Peki, Ne Olmalı?
Asıl mesele, yirmili yaşlardaki o “kalbi olan” insanın sesini tamamen bastırmamakta. Kalp ile aklı birbirine düşman ilan etmek yerine, ikisinin birlikte var olabileceği bir siyasi ve ahlaki duruşta. Çünkü gerçek erdem, yalnızca duygularla ya da yalnızca akılla değil, ikisinin birlikte taşıdığı bir vicdan terazisiyle bulunur.
Antonio Gramsci’nin ünlü çağrısını hatırlamak gerekir:
“Aklın karamsarlığına karşı, iradenin iyimserliği.”
Yani yaş almak, düzenle uzlaşmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Olgunluk, suskunluk değil; bilgelikle konuşmak demektir. Kalp hâlâ atarken, akıl hâlâ düşünüp direnebilir. Gerçek erdem, bu dengeyi kurabilmektir.
Son Söz: Yaşlanan Devrimler
Her devrim genç doğar; ama yaşlanmak zorunda değildir. Asıl mesele, gençken sahip olduğumuz o adalet duygusunu, yaş aldıkça raflara kaldırmak değil; onu yeni bir dil, yeni bir duruş ve daha kalıcı yapılarla sürdürmektir.
Çünkü bazı kalpler vardır ki… ne yirmisinde susar, ne kırkında unutulur.
